O Catálogo Messier

Ramón Iglesias Marzoa

A fináis do século XVIII un astrónomo francés, Charles Messier, que se adicaba á observación e busca de cometas, compilou un catálogo de obxetos non estelares que se convirteu no máis coñecido da historia da Astronomía. O Catálogo de Messier, como é coñecido dende entón, tentaba cumprir unha dobre misión: por un lado identificar e rexistrar as posicións e magnitudes das nebulosas que aparecían a través do telescopio e, por outro, evitar que estas nebulosas se confundiran cos cometas que Messier buscaba.

Non todos os obxetos que figuran no Catálogo foron descubertos por Messier. Algúns xa eran coñecidos con anterioridade, como a Gran Nebulosa de Orión (M42) ou o cúmulo do Pesebre (M44) en Cáncer, mentres que outros foron descubrimentos do seu amigo, o astrónomo Pierre Méchain. En total, atribúese a Messier o descubrimento de 40 obxetos, e a Méchain de 28. Pero na elaboración do Catálogo non se limitou ó descubrimento de novas nebulosas senón que tamén se rexistraron todos os obxetos sinalados por outros astrónomos, eliminando os erros e falsas indicacións consecuencia dos defectos ópticos dos anteollos da época. Ademáis, mideu con precisión as posicións de cada obxeto e proporcionou unha descripción do seu aspecto. Aínda que actualmente saibamos que algunhas destas descripcións son erróneas debido á baixa calidade óptica dos telescopios que Messier usaba, o seu Catálogo foi, con moito, o mellor da súa época.

A primeira versión do Catálogo publicouse en 1771 e incluía 45 nebulosas e cúmulos. En 1784 apareceu unha segunda parte con 58 novos obxetos, moitos deles descubertos en colaboración con Méchain. Con éstos, o auténtico Catálogo de Messier consta de 103 entradas, pero na década de 1960 atopouse unha carta de Méchain en Berlín sinalando as posicións de 7 novas nebulosas, que se engadiron á lista cos números 104 a 110.

No Catálogo figuran 39 galaxias, 29 cúmulos globulares, 27 cúmulos abertos, 8 nubes galácticas, 4 nebulosas planetarias, 1 estrela dobre, 1 asterismo e 1 obxeto inexistente (M102), todos eles por enriba da declinación -35º. Os números de Messier non siguen ningunha secuencia no ceo e indican simplemente a orde na que os descubreu ou os observou.

Algúns pregúntanse por qué Messier non incluéu no seu Catálogo outros obxetos que difícilmente pasan inadvertidos como o Cúmulo Dobre de Perseo ou algunha galaxia ou cúmulo relativamente brillantes. Lembremos, sen embargo, que Messier listou todos os obxetos de ceo profundo observables cun pequeno telescopio dende as nosas latitudes.

A continuación listamos en 4 táboas os 110 obxetos de Messier. En cada unha indícanse os que mellor situados están para unha boa observación ordeados por constelacións. As columnas de cada táboa conteñen: o número do catálogo, a constelación na que está situado o obxeto, o número que cada obxeto ten asociado no New General Catalogue (NGC) se é que o ten, o tipo de obxeto, as súas coordenadas para o equinoccio 2000 e a súa magnitude visual. Por último damos unha pequena descripción de cada obxeto. As descripcións marcadas co símbolo !! indican un obxeto espectacular. Na columna Tipo utilízase a lenda: RSN=resíduo de supernova, CA=cúmulo aberto, CG=cúmulo globular, NE=nebulosa de emisión, NR=nebulosa de reflexión, G=galaxia (con tipo morfolóxico) e NP=nebulosa planetaria.

O ceo do Inverno

M	Con	NGC	Tipo	AR (2000) Dec	Mag	Descripción
1	Tau	1952	RSN	05^h 34^m5 +22º 01’	8,4	!!Resto de supernova, a famosa Nebulosa do Cangrexo.
45	Tau	-	CA	03^h 47^m0 +24º 27’	1,2	!!Cúmulo aberto das Pléiades, usar poucos aumentos.
36	Aur	1960	CA	05^h 36^m1 +34º 08’	6,0	Bonito a poucos aumentos, agrupación brillante pero dispersa.
37	Aur	2099	CA	05^h 52^m4 +32º 33’	5,6	!!O mellor dos tres cúmulos de Auriga, moi rico en estrelas.
38	Aur	1912	CA	05^h 28^m7 +35º 50’	6,4	Bonito con prismáticos. Observar o cúmulo NGC1907 ½º ó S.
42	Ori	1976	NE	05^h 35^m4 -05º 27’	» 4	!!A Gran Nebulosa de Orión, un obxeto indescriptible.
43	Ori	1982	NE	05^h 35^m6 -05º 16’	» 9	Parte separada de M42, no mesmo campo con poucos aumentos.
78	Ori	2068	NR	05^h 46^m7 +00º 03’	» 8	Nebulosa de reflexión sen rasgos significativos
79	Lep	1904	CG	05^h 24^m5 -24º 33’	8,0	Precísase dun 20cm para resolvelo, único globular no Inverno.
35	Gem	2168	CA	06^h 08^m9 +24º 20’	5,1	!!Moi bonito. Observar o pequeno cúmulo NGC2158 ¼º ó S.
41	CMa	2287	CA	06^h 47^m0 -20º 44’	4,5	Situado 4º ó S de Sirio, un cúmulo brillante pero burdo.
50	Mon	2323	CA	07^h 03^m2 -08º 20’	5,9	Entre Sirio e Proción, moi rico, usar aumentos baixos.
46	Pup	2437	CA	07^h 41^m8 -14º 49’	6,1	!!Moi poboado. Contén a nebulosa planetaria NGC2438.
47	Pup	2422	CA	07^h 36^m6 -14º 30’	4,4	1º5 ó W de M46, menos poboado que él, contén estrelas brillantes
93	Pup	2447	CA	07^h 44^m6 -23º 52’	6,2	Cúmulo compacto e brillante, bastante rico.
48	Hya	2548	CA	08^h 13^m8 -05º 48’	5,8	Antigo obxeto de Messier "perdido", agrupación pouco densa.

O Ceo da Primaveira

M	Con	NGC	Tipo	AR (2000) Dec	Mag	Descripción
44	Cnc	2632	CA	08^h 40^m1 +19º 59’	3,1	!!Cúmulo do Pesebre, usar poucos aumentos e gran campo.
67	Cnc	2682	CA	08^h 50^m4 +11º 49’	6,9	Un dos cúmulos abertos estelares máis vellos.
40	UMa	-	-	12^h 22^m4 +58º 05’	8,0	Estrela dobre Winnecke 4, separación de 50". Erro de Messier.
81	UMa	3031	G-Sb	09^h 55^m6 +69º 04’	6,8	!!Galaxia espiral brillante, M82 situada medio grado ó N.
82	UMa	3034	G-Irr	09^h 55^m8 +69º 41’	8,4	!!A galaxia ''en explosión'', observar a súa estructura.
97	UMa	3587	NP	11^h 14^m8 +55º 01’	11,2	!!Nebulosa Moucho, parece máis brillante da magnitude 11,2
101	UMa	5457	G-Sc	14^h 03^m2 +54º 21’	7,7	!!Galaxia espiral vista de cara, difusa e ténue.
108	UMa	3556	G-Sc	11^h 11^m5 +55º 40’	10,0	Vése case de perfil, moi preto de M97.
109	UMa	3992	G-Sb	11^h 57^m6 +53º 23’	9,8	Galaxia espiral barrada preto de gamma UMa.
65	Leo	3623	G-Sb	11^h 18^m9 +13º 05’	9,3	!!Galaxia espiral brillante e alongada.
66	Leo	3627	G-Sb	11^h 20^m2 +12º 59’	9,0	!!M65 e NGC3628 no mesmo campo.
95	Leo	3351	G-SBb	10^h 44^m0 +11º 42’	9,7	Galaxia espiral barrada brillante. M96 no mesmo campo.
96	Leo	3368	G-Sbp	10^h 46^m8 +11º 49’	9,2	Núcleo moi condensado. Máis luminosa que M95.
105	Leo	3379	G-E1	10^h 47^m8 +12º 35’	9,3	Núcleo condensado. Moi preto de M95 e M96.
53	Com	5024	CG	13^h 12^m9 +18º 10’	7,7	Precísase dun 15cm para resolvelo en estrelas.
64	Com	4826	G-Sb	12^h 56^m7 +21º 41’	8,5	!!Galaxia Ollo Negro, o ''ollo'' precisa de gran abertura.
85	Com	4382	G-Ep	12^h 25^m4 +18º 11’	9,3	Galaxia elíptica brillante.
88	Com	4501	G-Sb	12^h 32^m0 +14º 25’	9,5	Galaxia espiral brillante de múltiples brazos.
91	Com	4548	G-SBb	12^h 35^m4 +14º 30’	10,2	Espiral barrada, ténue e difícil de observar.
98	Com	4192	G-Sb	12^h 13^m8 +14º 54’	10,1	Galaxia espiral vista de perfil, preto da estrela 6 Comae B.
99	Com	4254	G-Sc	12^h 18^m8 +14º 25’	9,8	Espiral vista de frente, preto de M98.
100	Com	4321	G-Sc	12^h 22^m9 +15º 49’	9,4	Espiral vista de frente cun núcleo de aspecto estelar.
49	Vir	4472	G-E4	12^h 29^m8 +08º 00’	8,4	Galaxia elíptica moi brillante.
58	Vir	4579	G-SB	12^h 37^m7 +11º 49’	9,8	Espiral barrada brillante, M59 e M60 situados a 1º ó E.
59	Vir	4621	G-E3	12^h 42^m0 +11º 39’	9,8	Elíptica brillante no mesmo campo que M60.
60	Vir	4649	G-E1	12^h 43^m7 +11º 33’	8,8	Elíptica brillante asociada a M59 e NGC4647.
61	Vir	4303	G-Sc	12^h 21^m9 +04º 28’	9,7	Espiral de dous brazos vista de frente.
84	Vir	4374	G-E1	12^h 25^m1 +12º 53’	9,3	Ovalada cun núcleo concentrado. Rodeada de galaxias NGC.
86	Vir	4406	G-E3	12^h 26^m2 +12º 57’	9,2	Alongada con poucos detalles. Preto de M84.
87	Vir	4486	G-E1	12^h 30^m8 +12º 24’	8,6	Visible con pequenos instrumentos. Contén un chorro de materia.
89	Vir	4552	G-E0	12^h 35^m7 +12º 33’	9,8	Similar a M87 pero máis pequena.
90	Vir	4569	G-Sb	12^h 36^m8 +13º 10’	9,5	Espiral brillante, preto de M89.
104	Vir	4594	G-Sb	12^h 40^m0 -11º 37’	8,3	!!Galaxia Sombreiro, buscar a liña de pó.
3	CVn	5272	CG	13^h 42^m2 +28º 23’	6,4	!!Espléndido, comparable a M13, contén moitas estrelas variables.
51	CVn	5194/5	G-Sc	13^h 29^m9 +47º 12’	8,1	!!Galaxia Remuíño, espectacular en telescopios grandes.
63	CVn	5055	G-Sb	13^h 15^m8 +42º 02’	8,6	!!Galaxia Xirasol, brillante e alongada.
94	CVn	4736	G-Sbp	12^h 50^m9 +41º 07’	8,1	Moi brillante e con núcleo ben definido.
106	CVn	4258	G-Sbp	12^h 19^m0 +47º 18’	8,3	!!Espiral grande e brillante.
68	Hya	4590	CG	12^h 39^m5 -26º 45’	8,2	Precísase dun 15 cm para resolvelo en estrelas.
83	Hya	5236	G-Sc	13^h 37^m0 -29º 52’	10,1	Galaxia grande pero difusa, observable dende latitudes norte.
102	Dra	-	-	15^h 06^m5 +55º 46’	-	Erro de Messier, obxeto non existente ¿Confusión con NGC5866?
5	Ser	5904	CG	15^h 18^m6 +02º 05’	5,8	!!Un dos cúmulos globulares máis bonitos.

O ceo do Verán

M	Con	NGC	Tipo	AR (2000) Dec	Mag	Descripción
13	Her	6205	CG	16^h 41^m7 +36º 28’	5,9	!!O Cúmulo de Hércules, NGC6207 situado medio grado ó N.
92	Her	6341	CG	17^h 17^m1 +43º 08’	6,5	9º ó NE de M13, obxeto bonito pero a miúdo esquecido.
9	Oph	6333	CG	17^h 19^m2 -18º 31’	7,9	O máis pequeno dos cúmulos globulares de Ofiuco.
10	Oph	6254	CG	16^h 57^m1 -04º 06’	6,6	Cúmulo globular rico, M12 situado 3º ó NE.
12	Oph	6218	CG	16^h 47^m2 -01º 57’	6,6	Cúmulo globular aillado.
14	Oph	6402	CG	17^h 37^m6 -03º 15’	7,6	Precísase un 20cm para resolvelo.
19	Oph	6273	CG	17^h 02^m6 -26º 16’	7,2	Globular ovalado, M62 situado 4º ó S.
62	Oph	6266	CG	17^h 01^m2 -30º 07’	6,6	Asimétrico, nun campo rico.
107	Oph	6171	CG	16^h 32^m5 -13º 03’	8,1	Cúmulo globular pequeno e ténue.
4	Sco	6121	CG	16^h 23^m6 -26º 32’	5,9	Globular brillante preto de Antares (alfa Sco).
6	Sco	6405	CA	17^h 40^m1 -32º 13’	4,2	!!Cúmulo Bolboreta, mellor a aumentos baixos.
7	Sco	6475	CA	17^h 53^m9 -34º 49’	3,3	!!Excelente en prismáticos ou pequenos telescopios.
80	Sco	6093	CG	16^h 17^m0 -22º 59’	7,2	Globular moi comprimido.
16	Ser	6611	NE,CA	18^h 18^m8 -13º 47’	6,0	Nebulosa da Águia con cúmulo aberto, usar un filtro nebular.
8	Sgr	6523	NE	18^h 03^m8 -24º 23’	5,8	!!Nebulosa da Lagoa con cúmulo aberto NGC6530.
17	Sgr	6618	NE	18^h 20^m8 -16º 11’	7	!!Nebulosa Omega, usar filtro nebular.
18	Sgr	6613	CA	18^h 19^m9 -17º 08’	6,9	Cúmulo espallado, situado 1º ó S de M17.
20	Sgr	6514	NE/R	18^h 02^m6 -23º 02’	8,5	!!Nebulosa Trífida, nebulosa de emisión e reflexión.
21	Sgr	6531	CA	18^h 04^m6 -22º 30’	5,9	Cúmulo espallado, 0º7 ó NE de M20.
22	Sgr	6656	CG	18^h 36^m4 -23º 54’	5,1	Espectacular dende latitudes Sur.
23	Sgr	6494	CA	17^h 56^m8 -19º 01’	5,5	Cúmulo brillante pero aillado.
24	Sgr	-	-	18^h 16^m9 -18º 29’	4,5	Nube rica en estrelas, contén ó cúmulo aberto NGC6603.
25	Sgr	4725	CA	18^h 31^m6 -19º 15’	4,6	Cúmulo brillante pero espallado.
28	Sgr	6626	CG	18^h 24^m5 -24º 52’	6,9	Cúmulo globular compacto preto de M22.
54	Sgr	6715	CG	18^h 55^m1 -30º 29’	7,7	Non se resolve en estrelas doadamente.
55	Sgr	6809	CG	19^h 40^m0 -30º 58’	7,0	Globular brillante pero aillado.
69	Sgr	6637	CG	18^h 31^m4 -32º 21’	7,7	Cúmulo globular pequeno e pobre.
70	Sgr	6681	CG	18^h 43^m2 -32º 18’	8,1	Globular pequeno 2º ó E de M69.
75	Sgr	6864	CG	20^h 06^m1 -21º 55’	8,6	Globular pequeno e lonxano, a 59.000 anos luz.
11	Sct	6705	CA	18^h 51^m1 -06º 16’	5,8	!!Cúmulo Pato Salvaxe, quizáis o mellor cúmulo aberto.
26	Sct	6694	CA	18^h 45^m2 -09º 24’	8,0	Cúmulo tosco pero brillante.
56	Lyr	6779	CG	19^h 16^m6 +30º 11’	8,2	Pequeno e redondeado, nun campo estelar poboado.
57	Lyr	6720	NP	18^h 53^m6 +33º 02’	9,0	!!Nebulosa do Anel, espléndida con instrumentos grandes.
71	Sge	6838	CG	19^h 53